ROZUM i… wszystko jasne?

       *  *  *

 W „Lapidarium VI” Ryszarda Kapuścińskiego znalazłem taką oto – sporządzoną przez niego – listę twierdzeń Rzeczników Oświecenia (pod każdym z nich pozwalam sobie na własny komentarz):

 
– rozum jest naczelną władzą człowieka

Tutaj na dobre zaczęło się uśmiercanie bogów i zarozumiałość racjonalizmu.

– człowiek jest z natury racjonalny i dobry

Tak. Wkrótce wszyscy się o tym przekonali, kiedy zapanował terror krwawej rewolucji z jej gilotynami, paranoicznym mordowaniem się i absurdalnymi jatkami „na górze”.
Człowiek z natury nie jest ani racjonalny, ani dobry. Nie jest też z natury ani irracjonalny, ani też zły. To kultura – warunki oraz okoliczności w jakich będzie żył – czyni z niego istotę dobrą i/lub złą, racjonalną i/lub irracjonalną… etc.

– ludzkość może postępować ku coraz większej doskonałości

Może, ale nie musi i dość często nie postępuje. Czym innym bowiem jest postęp techniczny, przemysłowy, cywilizacyjny… i tu rzeczywiście mamy tendencje – i ambicje – by dążyć ku doskonałości; a czym innym jest „postęp” duchowy, który zbyt często jednak przypomina regres.
Kapuściński użył zresztą wcześniej kapitalnego stwierdzenia:
„Kultura pędzi co sił, ale nie posuwa się ani o centymetr; z zawrotną prędkością stoi w miejscu”.

– wszyscy ludzie są równi

Nieprawda, ja mam 176 cm wzrostu, mój kolega 181.
Ten przykład tylko z pozoru jest trywialny.
Nasza cywilizacja jest cywilazcją nierówności, bo właśnie nierówność jest jedną z zasad konstytuujących świat, w którym przyszło nam żyć.
Już nie wspominam o tym, że bez „nierówności” nie byłaby możliwa ewolucja i jakikolwiek postęp.
(Ale np. pojęcie „równość wobec prawa” ma już większy sens.)

– wszystko jest dostępne ludzkiemu pojmowaniu

Bardzo wątpliwe. Ludzkiemu pojmowaniu dostępny jest jedynie fragment otaczającego nas świata.

– trzeba być tolerancyjnym

Słusznie, trzeba. Lecz nie w każdej sytuacji.

– należy lekceważyć nieracjonalność


Otóż nie należy!
Właśnie dzięki nieracjonalnym zachowaniom – do których człowiek aż nadto jest skłonny – ludzkość znalazła się niejednokrotnie na skraju przepaści; i niewykluczone, że irracjonalizm spowoduje kiedyś tej ludzkości zagładę. Zresztą, wbrew pozorom, równie niebezpieczny jest też sam racjonalizm.

* * *
Czyżby więc dyskredytacja Oświecenia?
Mimo wszystko daleki jestem od takiej konkluzji.

* * *
 

Breugel - "Kaleki" (zdjęcie autora - zbiory Luwru)

 

CUDOWNA PRZYGODA

 

* * *
Próbuję po swojemu demontować tę wielką machinę rzeczywistości, która mnie otacza; przejrzeć na wskroś ową gigantyczną konstrukcję, przyglądnąć się z bliska jej poszczególnym elementom…
A mimo to nie opuszcza mnie wrażenie, jakbym podglądał świat przez dziurkę od klucza.
I chyba tak powinno być, i chyba tak jest dobrze. Bowiem nie wiem czy zniósłbym ten widok, gdyby nagle drzwi otwarły się przede mną na oścież.

* * *
Czyż nie jest naszą największą mądrością – mądrością człowieka – właśnie świadomość własnej niewiedzy i zdolność do ciągłego poddawania w wątpliwość tego, co już „wiemy”?
Wydaje mi się, że tylko dzięki temu może istnieć postęp w ludzkiej kulturze – w naszym poznaniu i myśleniu…

* * *
Nie jesteśmy w stanie ogarnąć całego świata zewnętrznego.
Za pomocą naszych niedoskonałych i mocno ograniczonych receptorów (zmysłów, umysłów – dostępnych nam instrumentów poznania) tworzymy nasz mały, wyodrębniony po ludzku świat, bardziej lub mniej adekwatny do tego, co istnieje (niezależnie) poza nami. Stąd to nasze częste poczucie, że żyjemy w świecie iluzji, snu, marzenia – w szklanych cieplarniach, pod jakimś kloszem, w zamkach na piasku…
Ale cóż nam innego pozostaje?
Ktoś może powiedzieć: „Inaczej się nie da.”
Musimy więc – chcąc nie chcąc – przyjąć konwencję, wziąć udział w grze, posługiwać się tylko takimi narzędziami, które są nam dostępne – np. językiem, który stworzyliśmy… Inaczej się nie da.

Tak naprawdę niczego nie możemy być pewni. Jednak z taką świadomością życie jest niemożliwe – musimy więc uchwycić się czegoś. Stąd religia, normy, prawo, zasady, wartości, nadzieja, cała kultura wreszcie…
W dostępny nam sposób wypełniamy przestrzeń naszego świata – nie można bowiem żyć w próżni.

Kiedy więc – odrzucając choćby samobójstwo – decydujemy się na życie, to nie ma innej drogi, jak poddać się pewnym paradygmatom (które są częścią tworzonej przez nas kultury). Bez nich niczego byśmy się nie nauczyli, niczego nie pojęli, z nikim nie mogli się porozumieć… Istnienie naszego świata bez tych paradygmatów byłoby niemożliwe – tak jak np. mowa nie mogłaby istnieć bez języka.

Musimy budować nasz świat archetypów, mitów i symboli… próbując przy tym dotknąć tego świata zewnętrznego, zbliżyć się do innych ludzi, zrozumieć to, co możemy zrozumieć.
W przeciwnym razie będziemy mieli poczucie życia w próżni właśnie – w jakimś nadmuchanym balonie tymczasowej bytności, spowici oparami absurdu, nicości a może i rozpaczy.

* * *
Mimo wszystko uważam życie za cudowną przygodę, która nam się przydarza w tym niepojętym dla nas i nieodgadnionym Wszechświecie.
Na przekór wszechobecnemu cierpieniu i niepojętności.

* * *