ARTYSTA – niemy, bezbarwny i… piękny

*

Miłość w stylu retro (Bérénice Bejo zakochana w Artyście)

Film doprawdy niezwykły. I to bynajmniej nie dlatego, że jest to obraz czarno-biały, a na dodatek… niemy. Bowiem to, co wydawać by się mogło czysto technicznym chwytem, nowalijką (???), udziwnieniem, chęcią wyróżnienia się z tłumu, tak naprawdę jest – jeśli nie genialnie, to w każdym razie mistrzowsko wyegzekwowanym – pomysłem, który z wielką siłą, acz wcale nie nachalnie ewokuje czar dawno minionej epoki, łącząc to z miłością do samego kina, zwłaszcza kina „starego”. (Być może starsze pokolenia przypomną sobie tutaj niezapomniany telewizyjny cykl Stanisława Janickiego zatytułowany właśnie „W starym kinie”?)
Przyznam się, że twórca „Artysty”, Francuz Michel Hazanavicius wyskoczył dla mnie z filmowego ekranu jak – nie przymierzając – Filip z konopi, bowiem wcześniej nie wiedziałem o nim (wstyd się przyznać?) zgoła nic (znają go być może fani wyreżyserowanych przez niego parodii filmów szpiegowskich „Kair – gniazdo szpiegów”). A tu od razu taka klasa! Jednak, kiedy zaznajomiłem się bliżej z jego dotychczasową karierą i dokonaniami, wiele rzeczy przestało mnie dziwić. Choćby znakomita wiedza Hazanaviciusa (będę się jednak musiał nauczyć wymawiania tego nazwiska bez zająknięcia) z zakresu historii kina i to nie tylko epoki kina niemego (jeden z jego utworów opowiada pewną historię posługując się jedynie fragmentami innych filmów). Jest to o tyle istotne, że w „Artyście” aż roi się od – nie tyle zapożyczeń, co – nawiązań do słynnych obrazów, gwiazd i ludzi dawnego kina. Lecz, trzeba to sobie jasno powiedzieć, nie ma w tym ani krzty plagiatu, wtórności czy też konieczności posługiwania się cudzym materiałem z braku własnej inwencji. Wręcz przeciwnie: podane jest to w taki sposób, że budzi jedynie podziw dla pomysłowości, płynności i skuteczności  reżyserskiej narracji. Film niby to jest zlepkiem znanych motywów, scen a nawet gagów ujętych w formę, która – wydawać by się mogło – dawno odeszła już do lamusa, a mimo to sprawia wrażenie mocno integralnej, autonomicznej całości, utworu jedynego w swoim rodzaju. Dzięki temu „Artystę” trudno nawet nazwać pastiszem, (który zawsze ma w sobie jakąś dozę prześmiewczości, może nawet zjadliwości), ani tym bardziej parodią, (bo ta zawsze pociąga za sobą pewną karykaturalność). Nic z tego. „Artysta” to film jak najbardziej oryginalny i współczesny, który cały swój błyskotliwy sztafaż warsztatowy zaprzęga do tego, by przekazać widzowi coś w sumie prostego, niby to naiwnego i infantylnego, ale niezwykle skutecznego w oddziaływaniu na emocje i uczucia widza. Może właśnie dzięki temu film ten okazał się być takim fenomenem – bo zadowala zarówno odbiorcę wyrafinowanego, jak i tego… hm… wyrafinowanego nieco mniej albo zgoła przypadkowego (a to koalicja i zbieżność krytyczna w kinie raczej rzadko spotykana).

Może jednak zaniecham tych analitycznych dywagacji i napisać po prostu, że oglądanie filmu Hazanaviciusa jest jedną wielką przyjemnością, jaką dać może tylko obcowanie z czymś na wskroś doskonałym, trafionym, szczerym i bezpretensjonalnym? Przy czym użycie słowa „doskonały” nie implikuje tu wcale jakiegoś wiekopomnego arcydzieła, czy też dzieła filmowego na miarę wielkiego „Obywatela Kane’a”. Nie – „Artysta” nie ma wcale takiej ambicji. I może właśnie dzięki temu wzbudza taką sympatię?  I może właśnie dzięki temu nazwać go można (mimo wszystko) wielkim małym filmem (to chyba nieprzypadkowe, że takim samym określeniem obdarzyłem niedawno irańskie „Rozstanie”, choć są to filmy skrajnie się od siebie – formalnie i treściowo – różniące).

Artysta to film bardzo ciekawy jeszcze z innego względu: otóż zrobili go Europejczycy (a konkretnie Francuzi i Belgowie) w samej jaskini lwa (skojarzenie z ryczącymi bestiami wytwórni MGM jak najbardziej na miejscu), czyli w Los Angeles i to w czasie, kiedy Hollywood przestało być w świecie nie tylko modne, ale i wręcz niepożądane, a zachwyt nad hollywoodzkimi produkcjami jest już niczym innym jak tylko obciachem. Dlaczego? Może dlatego, by pokazać światu, co jednak ten świat stracił? Ale przecież nie można za to obwiniać świata, a samo Hollywood, które swoją cnotę straciło chyba właśnie wtedy, kiedy zaczęło mówić – a później psuło się już coraz bardziej, stając się często gadatliwe, szpanerskie, pretensjonalne, próżne i zarozumiałe. A może jednak winę w tym wszystkim ponosimy także my – widownia?

Epoka kina niemego była epoką niewinności – film był chyba wówczas medium najbardziej czystym, bo operował prawie wyłącznie obrazem (wspomaganym wszak muzyką), i to na poziomie najprostszych (a tym samym najmocniejszych) ludzkich uczuć, opierając się przy tym prostactwu, mimo swej jarmarcznej proweniencji (mówimy oczywiście o tym, co w latach 10-tych i 20-tych XX wieku było w kinie najlepsze). I wydaje się, że to właśnie dlatego Hazanavicius nawiązał swoim filmem do tamtej epoki. Zatęskniwszy do jej niewinności, wymusił niejako tę samą niewinność na współczesnym widzu, który nota bene poddał się temu dość ochoczo (bo któż nie chce być znowu – przynajmniej od czasu do czasu – czysty?)

Fabuła jest prosta i jako żywo przypomina hybrydę „Deszczowej piosenki” z „Narodzinami gwiazdy”:  George Valentin (znakomicie zagrany przez Jeana Dujardena, który dostał za to wystąpienie nominację do tegorocznego Oscara) to gwiazdor kina niemego (wyglądającego niczym skrzyżowanie Dauglasa Fairbanksa z Mauricem Chevalierem, z dodatkiem Rudolfa Valentino i odrobiną Chaplina), którego sława nagle gaśnie, kiedy wytwórnie filmowe decydują się na kręcenie już wyłącznie filmów dźwiękowych. W tym samym czasie gwiazdą pierwszej wielkości staje się Peppa Miller (w tej roli świetna i pełna wdzięku Bérénice Bejo – prywatnie żona Hazanaviciusa). Peppa w dość niezwykłych okolicznościach spotyka Valentina, kiedy on jest jeszcze bożyszczem, a ona właściwie nikim – ledwie girlsą, która zdołała się załapać na statystkę filmu, w którym grał też nasz gwiazdor. Między nimi iskrzy, ale rozbieżność kolei losów coraz bardziej ich od siebie oddala.  Valentin wybity z orbity celebryty pogrąża się w alkoholizmie i stacza na samo dno – traci cały majątek, a w końcu puszcza z dymem wszystkie swoje filmy… z wyjątkiem taśmy, na której utrwalono jego epizodyczny taniec z Peppą (cudem ratuje się go z pożaru – nieprzytomnego, ale przyciskającego do piersi rolkę wspomnianej taśmy). Jednak nie zapomina o nim także Peppa. Czy jednak jej niegasnąca (jak się okazuje) miłość potrafi przezwyciężyć dumę i opór Valentina, ratując go od totalnej katastrofy, a nawet przywrócić kinu?
Cóż, pozostawię to pytanie bez odpowiedzi, bo jakoś nie wypada mi zdradzać happy-endu ;)

Jakkolwiek by ten szkic fabuły nie wyglądał trywialnie, „Artysta”, mimo swojej naiwności i (pozornej jednak) prostoty, jest naprawdę cudownym dzieckiem kinematograficznej błyskotliwości – i to od reżysera (będącego jednocześnie scenarzystą) i aktorów począwszy, przez autora zdjęć, projektantów kostiumów, kompozytora muzyki, montażystów, inżynierów dźwięki, dekoratorów i choreografów… wszystkich tych, o których zazwyczaj w recenzjach się milczy, a bez których jednak nie byłoby czego oglądać.

*  *  *

Dawnego kina czar.... Bérénice Bejo i Jean Dujarden w filmie Michela Hazanaviciusa "Artysta"

*

PS. Nieprzypadkowo wpis o „Artyście” ukazuje się na kilka dni przed rozdaniem Oscarów (nota bene film ten uzyskał aż 10 nominacji i jest całkiem prawdopodobne, że zdobędzie najważniejszego Oscara, czyli wygra w kategorii „Best Picture”). Jak co roku, większość z nas zwróci uwagę na filmy, które dostały nominację, a zwłaszcza na te, które złotą statuetkę zdobyły. W oskarowej puli znalazło się 10 filmów, którym poświęciłem miejsce na moim blogu. Oto one (tytuł filmu jest jednocześnie linkiem do recenzji): „Rozstanie”, „W ciemności”, „Spadkobiercy”, „Drzewo życia”, „Pina”, „Dziewczyna z tatuażem”, „Szpieg”, „Mój tydzień z Marilyn”, „Czas wojny”, „Hugo i jego wynalazek”. Zainteresowanych zapraszam do ich przeczytania.